Bạn nên học ngôn ngữ lập trình nào đầu tiên?

Cách nhanh nhất để không bao giờ học được lập trình? Dành hàng tuần trời chỉ để quyết định xem nên học ngôn ngữ nào đầu tiên.

Rất nhiều người mắc phải lỗi này. Họ mở hàng tá luồng thảo luận trên Reddit, lưu một đống dấu trang, xem các cuộc tranh luận trên YouTube về Python vs JavaScript, rồi tự hỏi tại sao mình vẫn chưa thực sự bắt tay vào viết mã.

Thực tế thì hầu như ngôn ngữ đầu tiên nào cũng ổn, và việc lựa chọn không quan trọng bằng việc bạn thực sự bắt đầu. Nhưng lời khuyên "chọn đại đi" sẽ trở nên vô nghĩa khi bạn là người đang nhìn chằm chằm vào danh sách đó. Bạn cần một lý do thuyết phục.

Và đây là lý do dành cho bạn.

Hàng triệu người đã học lập trình với Coddy và thoải mái lựa chọn trong số hơn 20 ngôn ngữ miễn phí. Điều này giúp chúng tôi có một cái nhìn khá rõ ràng (dù có chút thiên vị!) về những ngôn ngữ mà mọi người kiên trì theo đuổi và lý do tại sao. Hãy cùng tìm hiểu trải nghiệm của từng ngôn ngữ, đối tượng phù hợp, và cách đưa ra quyết định chỉ trong vài phút!

Câu hỏi không phải là "Học ngôn ngữ nào"

Câu hỏi bạn cần tự trả lời là: bạn muốn lập trình mang lại điều gì cho mình? Ngôn ngữ đầu tiên tốt nhất phụ thuộc vào mục tiêu của bạn, và dưới đây là bốn mục tiêu phổ biến nhất của người mới bắt đầu:

1. Chuyển ngành sang công nghệ. Bạn muốn có một công việc lập trình viên trong vòng 6 đến 18 tháng tới. Các ngôn ngữ khác nhau sẽ mở ra những cánh cửa khác nhau, nhưng hầu hết các vị trí tuyển dụng chung đều chào đón những người có nền tảng Python và JavaScript. Đọc thêm tại: Bắt đầu hành trình công nghệ có quá muộn không? và Python hay JavaScript: Tại sao phải chọn một?

2. Sở thích và sự tò mò. Bạn muốn việc lập trình trở thành một hoạt động bổ ích kéo dài một tiếng mỗi tuần thay vì lướt mạng xã hội vô định. Mục tiêu không phải là tìm việc, mà là bản thân kỹ năng đó, hoặc có thể là một vài dự án nhỏ của riêng bạn.

3. Xây dựng một sản phẩm cụ thể. Tự động hóa bảng tính, làm một trang web cho công việc tay trái, một trò chơi Roblox, hay một bot Discord. Sản phẩm bạn muốn tạo ra sẽ quyết định ngôn ngữ lập trình, chứ không phải sở thích cá nhân.

4. Làm việc với dữ liệu. Bạn đã làm việc trong lĩnh vực phân tích và muốn nâng cấp bản thân vượt ra ngoài Excel. Về cơ bản là Python hoặc SQL, hoặc có thể là R nếu đội ngũ của bạn đang sử dụng. Mục tiêu khác nhau sẽ có điểm khởi đầu khác nhau. Sai lầm lớn nhất là chọn ngôn ngữ trước rồi mới cố gắng gán ghép một mục tiêu vào đó.

Câu trả lời nhanh

Chúng tôi khuyên hầu hết người mới bắt đầu nên chọn một trong ba ngôn ngữ sau: Python, JavaScript, hoặc HTML/CSS. Ngoài ra, Lua là một lựa chọn thứ tư rất sáng giá nếu mục tiêu của bạn là làm game. Java sẽ là lựa chọn đúng đắn nếu bạn đã nhắm tới một công việc cụ thể yêu cầu ngôn ngữ này. Dưới đây là bảng tổng quan nhanh trước khi chúng ta đi vào chi tiết.

---

---

Python: Lựa chọn mặc định được khuyên dùng

Nếu phải chọn một ngôn ngữ duy nhất cho người mới bắt đầu chưa có mục tiêu cụ thể, Python sẽ giành chiến thắng. Không phải vì nó mạnh mẽ nhất (không hề) hay nhanh nhất (chắc chắn là không), mà vì cú pháp (syntax) của nó cực kỳ đơn giản. Bạn có thể viết một chương trình Python chạy được ngay trong ngày đầu tiên. Ngôn ngữ này dễ đọc gần như tiếng Anh thông thường, điều mà nhiều ngôn ngữ khác không có được:

for name in friends:
 print(f"hi {name}")

Đó là một vòng lặp (loop) hoàn chỉnh. Không có mã mẫu rườm rà (boilerplate), không cần khai báo kiểu dữ liệu, không có dấu chấm phẩy. Những người bắt đầu từ con số không thường có được cảm giác thỏa mãn "mình vừa làm cho nó chạy được rồi" với Python nhanh hơn bất kỳ ngôn ngữ nào khác. Những lợi ích lâu dài mà Python mang lại:

• Tự động hóa. Đổi tên hàng nghìn tệp tin, thu thập dữ liệu từ một trang web (web scraping), sắp xếp một bảng tính. Hầu hết các vấn đề kiểu "ước gì máy tính tự làm giúp mình" đều có thể giải quyết bằng một đoạn mã Python dài 20 dòng.
• Dữ liệu và phân tích. Python là lựa chọn mặc định trong khoa học dữ liệu. Nếu bạn đang muốn chuyển từ Excel sang một công cụ mạnh mẽ hơn, thì đây chính là hướng đi dành cho bạn.
• Backend và API. Rất nhiều công ty vận hành hệ thống backend của họ bằng Python (Django, Flask, FastAPI).
• Trí tuệ nhân tạo (AI) và Học máy (ML). Mọi thư viện học máy lớn đều có giao diện hỗ trợ Python.

Những điểm Python không quá mạnh: chạy nhanh trên các thiết bị siêu nhỏ, ứng dụng di động gốc (native app), hoặc bất kỳ sản phẩm nào bạn muốn người dùng có thể click trực tiếp trên trình duyệt. Với những nhu cầu đó, bạn sẽ cần JavaScript.

Trên Coddy, Python là lộ trình học phổ biến nhất. Mọi người tham gia, hoàn thành một bài học năm phút, rồi quay lại vào ngày hôm sau. Vòng lặp phản hồi nhanh chóng này giúp Python bớt đáng sợ hơn nhiều so với các ngôn ngữ nặng về cú pháp từng làm nản lòng thế hệ người học trước đây.

JavaScript: Nếu Bạn Muốn Tạo Ra Những Thứ Có Thể Tương Tác Được

JavaScript chạy trên mọi trình duyệt web. Nếu mục tiêu của bạn là xây dựng một thứ gì đó trực quan, một trang web, một ứng dụng, hay một công cụ mà người khác có thể mở ra và sử dụng ngay mà không cần cài đặt gì, JavaScript là lựa chọn không thể đánh bại. Cú pháp của nó phức tạp hơn Python, nhưng đổi lại bạn có một lợi thế rất lớn. Ngay khi bạn biết viết một hàm (function) cơ bản, bạn đã có thể đưa nó lên trang web và cho phép mọi người tương tác trực tiếp.

JavaScript hiện nay còn chạy được trên cả máy chủ (thông qua Node.js), trong ứng dụng di động (thông qua React Native) và ứng dụng máy tính (thông qua Electron). Chỉ một ngôn ngữ có thể dẫn lối bạn đi theo nhiều hướng khác nhau, đây là một lý do thuyết phục để chọn nó làm ngôn ngữ đầu tiên nếu bạn chưa biết chắc mình muốn xây dựng sản phẩm gì.

Cơ hội nghề nghiệp của ngôn ngữ này cũng rất rộng mở. Từ các vị trí frontend, full-stack cho đến rất nhiều vị trí backend. Nếu bạn hướng tới một công việc lập trình viên tại một công ty khởi nghiệp (startup) hoặc công ty phát triển sản phẩm (product company), JavaScript là yêu cầu xuất hiện nhiều nhất trong hầu hết các tin tuyển dụng.

Điểm hạn chế: JavaScript có nhiều điểm kỳ quặc hơn mức cần thiết đối với một ngôn ngữ thân thiện cho người mới bắt đầu. Những điểm rắc rối xoay quanh cách hoạt động của các con số, phép so sánh, hay phạm vi biến (scope). Không có điều nào trong số này có thể ngăn cản bạn, nhưng bạn sẽ gặp phải nhiều khoảnh khắc kiểu "khoan đã, sao nó lại chạy như thế này" hơn so với khi học Python. Hầu hết những điểm kỳ lạ đó sẽ được giải thích rõ ràng trong vài tuần đầu tiên học tập.

HTML và CSS: Về Mặt Kỹ Thuật Thì Không Phải Lập Trình, Nhưng Hãy Cứ Bắt Đầu Từ Đây

Có một chút "ăn gian" ở đây, vì HTML và CSS không phải là ngôn ngữ lập trình! Chúng là ngôn ngữ đánh dấu và định dạng phong cách. Nhưng chúng lại là con đường nhanh nhất để bạn thốt lên "mình vừa tạo ra một thứ trên màn hình", một cách cực kỳ hiệu quả nhưng thường bị đánh giá thấp để xây dựng thói quen lập trình.

HTML định nghĩa những gì hiển thị trên trang (tiêu đề, đoạn văn, hình ảnh). CSS kiểm soát giao diện của chúng (phông chữ, màu sắc, bố cục). Bạn có thể viết một trang web trong 20 phút để gửi lời chào, hiển thị một bức ảnh và liên kết đến trang web yêu thích của bạn trên internet. Mở nó bằng trình duyệt, và kết quả hiện ra ngay lập tức.

Phản hồi trực quan đó là tất cả những gì bạn cần. Lý do mọi người bỏ cuộc khi học lập trình thường là vì họ đã dành hàng tuần trời để đọc về các biến (variable) trước khi thực sự thấy màn hình hiển thị một điều gì đó thú vị. Bắt đầu với HTML/CSS sẽ giúp bạn đi tắt qua toàn bộ rào cản đó.

Khi đã thành thạo, bạn có thể kết hợp JavaScript với HTML/CSS một cách tự nhiên. Vì vậy, đây cũng là một bước đệm mượt mà để bước vào thế giới lập trình "thực thụ". Rất nhiều nhà phát triển tự học mà chúng tôi từng trò chuyện đã đi theo lộ trình này: một tuần học HTML/CSS, sau đó thêm vài tuần học JavaScript lồng ghép vào, và thế là họ đã có thể tự tay xây dựng những sản phẩm có tính tương tác cao.

Lua: Để Làm Game

Lua là một ngôn ngữ đơn giản và được nhúng bên trong rất nhiều công cụ quen thuộc mà bạn đang sử dụng. Đây là ngôn ngữ kịch bản (scripting language) của Roblox, nền tảng trò chơi nơi hàng triệu người tự xây dựng và chia sẻ game của riêng họ. Nếu bạn đam mê làm game và muốn người khác thực sự trải nghiệm nó, học Lua thông qua Roblox là con đường ngắn nhất từ con số không đến việc "mọi người trên internet đang chơi tựa game do chính mình tạo ra".

Lua cũng xuất hiện trong việc viết bản mod (như các addon của World of Warcraft, nhiều tựa game độc lập - indie game), viết kịch bản tự động trong các ứng dụng như Adobe Lightroom, cũng như trong các hệ thống nhúng và thiết bị IoT.

Cú pháp của Lua rất thân thiện. Đó là lý do tại sao đây là một lộ trình học phổ biến trên Coddy, và chúng tôi nhận thấy ngay từ sớm rằng rất nhiều người mới bắt đầu tự học tìm đến đây chỉ để học Lua phục vụ cho Roblox. Nếu đó là động lực của bạn, Lua hoàn toàn là một ngôn ngữ đầu tiên xứng đáng. Bạn vẫn sẽ được học các khái niệm cốt lõi tương tự (biến, vòng lặp, câu lệnh điều kiện, hàm) như khi học Python, chỉ là trong một môi trường mang tính trò chơi trực quan hơn.

Java vs JavaScript: Chúng KHÔNG Phải Là Cùng Một Ngôn Ngữ!

Cặp đôi này gây nhầm lẫn cho rất nhiều người mới bắt đầu vì cái tên trông gần như giống hệt nhau. Nhưng thực tế chúng không hề liên quan đến nhau. Sự trùng hợp tên gọi này là một sự cố lịch sử từ năm 1995, khi JavaScript được tiếp thị dựa trên sự phổ biến của Java lúc bấy giờ.

Java là một ngôn ngữ đa mục đích. Nó yêu cầu bạn phải khai báo kiểu dữ liệu trước, viết các đoạn mã lớp (class) rườm rà và cấu trúc mã nguồn một cách cẩn thận. Đổi lại, Java có mặt ở khắp mọi nơi trong hệ thống mã nguồn của các công ty lớn, đặc biệt là trong ngành ngân hàng, bảo hiểm và các hệ thống backend quy mô lớn. Đây cũng là một trong những ngôn ngữ chính để phát triển ứng dụng Android gốc.

JavaScript là ngôn ngữ của web, như đã đề cập ở trên. Nó tự do, linh hoạt, chạy trên trình duyệt, chạy trên máy chủ thông qua Node.js và xuất hiện trong hầu hết các tin tuyển dụng của các công ty phát triển sản phẩm.

Nên chọn ngôn ngữ nào trước?

• Nếu bạn muốn làm việc tại một công ty truyền thống quy mô lớn (ngân hàng, bảo hiểm, phần mềm doanh nghiệp), Java là một lựa chọn thực tế. Lộ trình học sẽ nặng hơn, nhưng cơ hội việc làm rất nhiều và thường có mức lương tốt.
• Nếu bạn muốn làm việc tại một công ty khởi nghiệp, công ty phát triển sản phẩm hoặc bất kỳ lĩnh vực nào liên quan đến web, JavaScript chính là câu trả lời.
• Nếu bạn vẫn chưa chắc chắn, JavaScript là điểm khởi đầu nhẹ nhàng hơn và bạn luôn có thể học thêm Java sau này. Điều ngược lại cũng đúng. Học Java trước giúp bạn rèn luyện tính kỷ luật trong lập trình, và sau đó học JavaScript sẽ cảm thấy rất thoải mái. Mọi người thực sự đã tiếp cận theo cả hai cách.

Những Cái Tên Khác Bạn Sẽ Bắt Gặp

Một vài ngôn ngữ bạn có thể sẽ lướt qua nhưng nên bỏ qua khi chọn ngôn ngữ đầu tiên:

C và C++. Mạnh mẽ, nhanh, được sử dụng từ hệ điều hành cho đến các công cụ làm game (game engine). Lộ trình học rất dốc, nhiều khái niệm cấp thấp (quản lý bộ nhớ, con trỏ). Rất đáng học nếu bạn đi sâu vào lập trình hệ thống hoặc lập trình game, nhưng không phải là ngôn ngữ đầu tiên phù hợp cho số đông.

C#. Ngôn ngữ của Microsoft, rất phổ biến trong Unity (game engine) và các dự án .NET của doanh nghiệp. Nếu mục tiêu của bạn là phát triển game bằng Unity, đây hoàn toàn là một ngôn ngữ đầu tiên phù hợp. Nếu không, hãy áp dụng tư duy tương tự như với Java.

Swift. Ngôn ngữ của Apple dành cho các ứng dụng iOS và macOS. Nếu bạn đặc biệt muốn xây dựng một ứng dụng iPhone, hãy bắt đầu từ đây.

SQL. Không phải là một ngôn ngữ lập trình đa mục đích, đây là cách bạn giao tiếp với cơ sở dữ liệu (database). Nhưng đây lại là một trong những kỹ năng hữu ích nhất trong ngành công nghệ đối với các vị trí phân tích. Rất đáng để học song song với bất kỳ ngôn ngữ nào bạn chọn.

Ruby, Rust, Go, PHP, R, Dart. Đều là những ngôn ngữ thực tế với cơ hội việc làm và cộng đồng lớn mạnh. Mỗi ngôn ngữ phù hợp với một mục tiêu cụ thể. Không có lựa chọn nào là sai lầm, chỉ là chúng ít phổ biến hơn khi được chọn làm ngôn ngữ đầu tiên.

Cách Đưa Ra Quyết Định Trong 10 Phút

1. Bạn có một sản phẩm cụ thể nào muốn xây dựng không?

• Trang web hoặc ứng dụng web: JavaScript (kết hợp với HTML/CSS)
• Trò chơi Roblox: Lua
• Ứng dụng iOS: Swift
• Ứng dụng Android: Kotlin hoặc Java
• Tự động hóa bảng tính, thu thập dữ liệu, làm sạch dữ liệu: Python
• Bot Discord: Python hoặc JavaScript
• Trò chơi trong Unity: C#

2. Nếu không có sản phẩm cụ thể, mục tiêu của bạn là gì?

• Chuyển ngành sang công nghệ: Python hoặc JavaScript (linh hoạt nhất)
• Sở thích lúc rảnh rỗi, chưa có đích đến cụ thể: Python
• Đã làm việc trong lĩnh vực dữ liệu và muốn nâng cao trình độ: Python và SQL
• Đang làm một công việc phải sử dụng bảng tính quá nhiều: Python

Quyết định thực sự đơn giản như vậy đấy. Cái bẫy lớn nhất không phải là chọn sai ngôn ngữ đầu tiên, mà là bạn không chịu bắt đầu chỉ vì mải mê tìm hiểu thông tin.

Điều Quan Trọng Hơn Cả Ngôn Ngữ Lập Trình

Một khi bạn đã đưa ra quyết định, điều thực sự quyết định việc bạn có kiên trì với nó hay không chính là cách bạn thiết lập việc luyện tập của mình.

Những người dành ra năm phút học trên Coddy hằng ngày sẽ hoàn thành được khóa học ngôn ngữ đó. Những người dành ra ba tiếng vào ngày thứ Bảy hai lần một tháng thì không, bởi vì cuộc sống bận rộn sẽ cuốn trôi những ngày thứ Bảy đó theo cách mà năm phút rảnh rỗi giữa các cuộc họp không bị ảnh hưởng. Những buổi học kéo dài ba tiếng vào cuối tuần rất hiếm khi xảy ra. Nhưng năm phút bạn tranh thủ giữa các công việc khác thì hoàn toàn khả thi.

Điều này cũng đúng với bất kỳ nền tảng hay cuốn sách nào. Dù bạn chọn gì đi nữa, bí quyết là hãy giảm thiểu rào cản xuống mức thấp nhất để bạn có thể mở nó ra học ngay cả vào những ngày bạn không có hứng thú. Các bài học ngắn, phản hồi tức thì, một trợ lý AI khi bạn cần trợ giúp và một phần thưởng khi bạn hoàn thành.

Đó là lý do tại sao Coddy được thiết kế xoay quanh các bài học năm phút ở gói miễn phí, hỗ trợ mọi ngôn ngữ. Người mới bắt đầu thường không chắc chắn nên thử ngôn ngữ nào, vì vậy họ sẽ thử hai hoặc ba ngôn ngữ. Hầu hết sẽ chọn Python trong vòng một tuần, nhưng một nhóm nhỏ khác lại gắn bó với Lua, JavaScript hoặc HTML/CSS vì nó phù hợp với sản phẩm họ muốn tạo ra.

Dù Sao Thì Bạn Cũng Sẽ Học Nhiều Hơn Một Ngôn Ngữ

Các lập trình viên thường biết từ ba đến năm ngôn ngữ, và họ không hề lên kế hoạch trước cho việc đó. Họ chọn một ngôn ngữ để bắt đầu, dùng nó để đi làm hoặc xây dựng sản phẩm, rồi học thêm ngôn ngữ tiếp theo khi công việc hoặc dự án yêu cầu.

Nếu bạn kiên trì học lập trình trong một năm, bạn có thể sẽ sử dụng thành thạo ít nhất hai ngôn ngữ vào cuối năm đó. Vì vậy, áp lực phải chọn "đúng" ngôn ngữ đầu tiên phần lớn là do bạn tự tạo ra. Ngôn ngữ đầu tiên là công cụ giúp bạn vượt qua bức tường rào cản ban đầu. Sau đó, ngôn ngữ thứ hai sẽ chỉ tiêu tốn của bạn một phần nhỏ thời gian, bởi vì hầu hết những gì bạn đã học từ lần đầu tiên đều có thể áp dụng sang.

Các khái niệm lập trình (vòng lặp, câu lệnh điều kiện, hàm, cấu trúc dữ liệu) về cơ bản là giống nhau ở mọi ngôn ngữ. Chỉ có cú pháp là khác nhau. Một khi bạn đã nắm vững các khái niệm trong bất kỳ một ngôn ngữ nào, việc chuyển sang ngôn ngữ khác chỉ là vấn đề dịch thuật chứ không phải là học lại từ đầu.

Một lưu ý nhỏ về độ khó...

Các nội dung dành cho người mới bắt đầu thường có xu hướng nói quá lên về việc học lập trình dễ dàng như thế nào. Đôi khi chúng tôi cũng làm vậy, và đó là một lời nói dối vô hại nhưng lại gây rắc rối cho người học ở tuần thứ hai hoặc thứ ba. Vì vậy, hãy thẳng thắn với nhau ngay từ bây giờ...

Ngôn ngữ đầu tiên dễ hơn mọi người lo sợ rất nhiều. Chỉ trong vòng một tuần luyện tập đều đặn, bạn đã có thể tự viết được các chương trình nhỏ chạy tốt.

Giai đoạn giữa sẽ khó hơn mọi người nghĩ. Đâu đó giữa tuần thứ ba và tuần thứ tám, bạn sẽ vấp phải một bức tường nơi cú pháp không còn là rào cản nữa, mà thay vào đó là các khái niệm (đệ quy - recursion, mã bất đồng bộ - asynchronous code, tư duy hướng đối tượng - object-oriented thinking). Hầu hết mọi người bỏ cuộc ở đây, không phải vì họ không làm được, mà vì cảm giác hưng phấn (dopamine) khi giải quyết được vấn đề ngày càng thưa dần.

Phía bên kia bức tường là nơi mọi thứ bắt đầu trở nên thú vị. Bạn không còn phải vật lộn với ngôn ngữ nữa mà bắt đầu sử dụng nó để xây dựng những thứ bạn thực sự muốn tạo ra. Đó là khoảnh khắc mà ai cũng theo đuổi. Việc đạt được cột mốc đó phần lớn phụ thuộc vào việc bạn có thể tiếp tục kiên trì vượt qua giai đoạn giữa nhàm chán hay không.

Vậy... Nên Chọn Ngôn Ngữ Nào?

Nếu bạn đã đọc hết bài viết này mà vẫn chưa biết chọn gì... hãy bắt đầu với Python.

Hãy thử trải nghiệm vài bài học. Nếu bạn thấy mình muốn xây dựng một trang web hoặc một sản phẩm có tính tương tác, hãy chuyển sang JavaScript. Nếu ước mơ của bạn là làm game, hãy thử Lua. Không có lựa chọn nào là sai lầm cả, và tất cả chúng đều là bước đệm vững chắc cho những bước đi tiếp theo.

Việc bạn vẫn đang đọc đến dòng này cho thấy bạn thực sự muốn bắt đầu, điều đó đã giúp bạn đi trước hầu hết những người chỉ dừng lại ở việc đặt câu hỏi. Hãy chọn một ngôn ngữ, mở một bài học và viết ba dòng mã đầu tiên của bạn. Mọi thứ sẽ tự động mở ra từ đó.