Giải thích các xu hướng

Mọi xu hướng đều bắt nguồn từ lực hút của hạt nhân lên các electron lớp ngoài cùng. Ba yếu tố quyết định lực hút này: điện tích hạt nhân (càng nhiều proton thì lực hút càng mạnh), số lớp electron (càng xa thì lực hút càng yếu) và hiệu ứng chắn (các electron bên trong ngăn cản một phần lực hút).

Trong cùng một chu kỳ, số proton tăng lên trong khi các lớp electron bên trong vẫn giữ nguyên, nên lực hút mạnh hơn: nguyên tử nhỏ hơn, năng lượng ion hóa và độ âm điện cao hơn.

Na và Cl: cùng có 10 electron bên trong che chắn, nhưng lần lượt có 11 và 17 proton

Khi đi xuống một nhóm, lớp electron mới và khả năng che chắn mạnh hơn lấn át tác động của số proton tăng thêm: nguyên tử lớn hơn, năng lượng ion hóa và độ âm điện thấp hơn. Một lớp electron bổ sung thường có tác động lớn hơn vài proton tăng thêm.